آفات مهم گندم و مديريت كنترل آنها در ايران

فهرست مطالب

مقـدمـه

آفات گندم  و اهميت اقتصادي آنها

راست بالان زيان آور گندم

سن هاي زيان آور گندم

جوربالان زيان آور گندم

بال ريشك داران زيان آور گندم

سخت بالپوشان زيان آور گندم

بال پولك داران زيان آور گندم

مقـدمـه                                                                                                 ابتداي صفحه

گندم عمده ترين محصول زراعي كشور است. سطح زير كشت گندم آبي و ديم كشور در سال 1380 به ترتيب27/2 و51/3 ميليون هكتار و متوسط عملكرد آن در شرايط آبي و ديم به ترتيب 3 و 7/0 تن در هكتار بوده است. نرخ خودكفايي گندم در سال هاي مختلف بين 60-80 درصد نوسان داشته است. در صورتي كه متوسط عملكرد در شرايط آبي و ديم به ترتيب تا سطح 8/4 و16/1 تن در هكتار افزايش يابد، خودكفايي در توليد اين محصول تحقق خواهد يافت(كشاورز و همكاران، 1380).

مهم ترين عوامل تآثيرگذار در كاهش عملكرد گندم كشور به شرح زير مي باشند(آهون منش،1371):

      ×        پايين بودن آگاهي و دانش علمي و عملي كشاورزان

      ×        نارسايي در تآمين و توزيع به موقع نهاده هاي كشاورزي(بذر، كود، سم و  …)

      ×        بالا بودن ميزان ضايعات در مراحل مختلف توليد

      ×        محدود بودن منابع آب و يا عدم وجود نظام صحيح آبياري در اغلب مناطق كشور

      ×        خسارت آفات، بيماريهاي گياهي، علف هاي هرز و عدم مديريت صحيح كنترل آنها

      ×        عدم مصرف صحيح و بهينة كودهاي شيميايي و يا كمبود و عدم توزيع به موقع آنها

      ×        كاربرد غير اصولي و نامنظم ماشين آلات و ادوات كشاورزي

      ×        عدم توسعة مكانيزاسيون كشاورزي در بسياري از نظام هاي بهره برداري

      ×        كمبود وسايل، ابزار و اعتبار در زمينه هاي مختلف تحقيق، ترويج و آموزش كشاورزي

      ×        كمبود سرمايه گزاري در توليد محصولات كشاورزي

      ×        نارسايي سياست ها و برنامه هاي كشور براي توليد محصولات كشاورزي

 آفات گندم  و اهميت اقتصادي آنها                                                               ابتداي صفحه

در اكوسيستم هاي زراعي كشور كه گندم و جو بستر زيست را تشكيل مي دهند، عوامل زنده و غير زنده اي در توليد محصول تآثيرگذار هستند كه انسان براي بدست آوردن محصول بيشتر مدام آنها را تغيير مي دهد. شناخت اين عوامل و روابط متقابل بين آنها در حفظ تعادل كمي و كيفي گونه هاي تشكيل دهندة يك اكوسيستم اهميت بسيار زيادي دارد. در ايران بيش از 70 گونه حشرة گياه خوار شناسايي شده اند كه به عنوان مصرف كنندگان اوليه از گندم و جو تغذيه مي كنند. اين حشرات گياه خوار، خود مورد تغذيه حشره خواران (حشرات انگل، انگل هاي بالقوه و شكارگران) كه مصرف كنندگان ثانوية هستند، قرار مي گيرند. اتلاق واژة آفت به گونه هايي كه زيان اقتصادي ندارند جايز نيست و تلاش براي حذف اين گونه ها، نابودي دشمنان طبيعي آنها، طغيان احتمالي آفات بالقوه و كاهش تنوع زيستي در اكوسيستم هاي زراعي را به همراه خواهد داشت.

گسترش و طغيان سن گندم در اثر تخريب مراتع به عنوان زيستگاه هاي دائمي اين حشره و تبديل آنها به اراضي ديم كم بازده و فراهم آوردن بستر زيست مناسب تر براي تغذيه و توليد مثل آن، مثال خوبي براي نشان دادن چگونگي ايجاد يك آفت در اثر تغيير اكوسيستم توسط انسان است. 

 محدود بودن دامنة ميزباني آفات غلات و مكان زمســـتان گذراني تعداد زيادي از آنها كه در خاك و بقــاياي محصول صورت مي گيرد،  موجب مي شود كه جمعيت اكثر اين آفات، با تناوب زراعي و انجام عمليات زراعي پس از برداشت، به مقدار قابل توجهي كاهش يابند. عليرغم اين مسئله، حدود 15 گونه از حشرات زيان آور گندم و جو را مي توان نام برد كه به عنوان آفات درجة اول و دوم، زيان اقتصادي قابل توجهي به اين محصولات وارد مي كنند.

خسارت ناشي از آفات، بيماريها و علف هاي هرز در كشور ما حدود 30-35 درصد برآورد گرديده است كه
10-12 درصد آن به حشرات زيان آور اختصاص دارد. بدين معني كه با مديريت كنترل اين عوامل، مي توان
10-12 درصد عملكرد واقعي گندم را افزايش داد و آن را به حداكثر عملكرد قابل دسترس كه در شرايط ديم و آبي به ترتيب 4 و 14 تن در هكتار ذكر شده است، نزديك تر ساخت.

راهكارهاي توصيه شده براي مديريت منطقي كنترل آفات در مزارع گندم و جو كشور، مبتني بر استفاده از
 روش هاي غير شيميايي است. كنترل شيميايي سن گندم به عنوان مهم ترين حشرة زيان آور مزارع گندم و جو كشور كه به تفصيل به آن پرداخته خواهد شد، از اين قاعده مستثني است. طبق استنتاجي از  گزارش عملكرد فعاليت هاي سازمان حفظ نباتات  در سال 1378، سالانه در سطحي معادل 22-25 درصد كل اراضي گندم كشور، براي كنترل حشرات زيان آور مبارزة شيميايي صورت مي گيرد(1200000 هكتار براي كنترل سن گندم و حدود 75000 هكتار براي كنترل ساير حشرات زيان آورگندم). ميانگين مصرف آفت كش ها در اين محصول حدود
4/0- 5/0 كيلوگرم در هكتار است كه2/0-25/0 كيلوگرم آن به حشره كش ها اختصاص دارد و اين ميزان در مقايسه با ميانگين مصرف آفت كش ها در درختان ميوه(5/9 ليتر درهكتار)، برنج (7/18 ليتر در هكتار)، پنبه(9 ليتر در هكتار) و چغندر قند(1/8 ليتر در هكتار) مقدار قابل توجهي نيست(سازمان حفظ نباتات، 1378).

 عليرغم اين مسئله سياست جاري وزارت جهاد كشاورزي و ديگر سياست گزاران توليد گندم كشور، رسيدن به كشاورزي پايدار(توليد بهينه و مستمر محصولات كشاورزي با حفظ و يا حداقل زيان وارده به محيط زيست) است وخودكفايي در توليد گندم و كاهش ســطوح مبارزة شــيمــيايي با آفات گندم، از مهم ترين برنامه هاي بخش كشاورزي و زير بخش هاي تابع آن( سازمان حفظ نباتات و موسسة تحقيقات آفات و بيماريهاي گياهي) مي باشد.

در اين مجموعه نكات مهم و كليدي در رابطه با مناطق انتشار، خسارت، زيست شناسي و مديريت كنترل آفات مهم گندم و جو كشور، به اختصار بيان شده است و تصاويري در رابطه مهم ترين آفات گندم و جو ارايه شده است. براي كسب اطلاعات بيشتر و جزئيات دقيق تري در خصوص اين آفات مي توان به منابع و مراجع علمي مورد استفاده در اين نوشته، مراجعه كرد.

راست بالان زيان آور گندم                                                                             ابتداي صفحه

      تا كنون چندين گونه ملخ كه ميزبان آنها گندم ذكرگرديده است، جمع آوري و شناسايي شده اند. در بين اين ملخ ها گونه هاي زيرحائز اهميت مي باشند(شكل 1):

ملخ مراكشي                                                  Dociostaurus maroccanus (Thunb.)

                                                                                               (Acrididae, Orthoptera)

مناطق زيست اين ملخ در ايران، دامنه هاي كوه هاي البرز و زاكرس در شمال غربي ، شمال شرقي، غرب، جنوب و جنوب غربي كشور مي باشد و در مناطق مركزي ايران بندرت ديده مي شود. گياهان زراعي مختلف خصوصآ غلات به عنوان ميزبان آن ذكر شده است و بيشتر از ساير ملخ هاي بومي ايران كه ميزبان آنها گندم و جو ذكر شده است، خسارت زا است(غزوي، 1379).

 اين ملخ در خاك هاي رسي سفت و عاري از پوشش گياهي تخم ريزي مي كند و قسمتي از تابستان، پائيز و زمستان (حدود 9 ماه از سال) را به صورت تخم سپري مي كند و يك نسل در سال دارد. خاك نرم و پوشش گياهي انبوه از تخم گذاري، افزايش جمعيت و تبديل حالت انفرادي به گله اي آن جلوگيري مي كند(غزوي، 1379). در بعضي از سال ها جمعيت هاي قابل توجهي از اين ملخ در كانون هاي دائمي آن مشاهده مي شود اما به محض مشاهدة افزايش جمعيت و ايجاد گله در كانون ها، توسط عوامل اجرايي سازمان حفظ نباتات كنترل مي شوند.

ملخ صحرايي                                                            Schistocerca gregaria  (Forsk.)                                                                                                   (Acrididae, Orthoptera)

كانون هاي دائمي اين ملخ در افريقا، عربستان، هندوستان و پاكستان قرار دارد و تحت شرايط خاصي از فاز انفرادي به فاز گله اي تبديل شده و به مناطق ديگر از جمله ايران حمله مي كنند. اين ملخ دامنة ميزباني وسيعي داشته و گندم و جو نيز از گياهان ميزبان آن به شمار مي آيد.

اين ملخ در سال هايي كه حالت گله اي آن به ايران حمله كرده است تا دو نسل در سال ايجاد كرده است (بهداد،1375). درسال هاي اخير شاهد حملة دسته هاي مهاجر اين ملخ به ايران نبوده ايم. فاز انفرادي اين آفت در سيستان و بلوچستان و حاشيه درياي عمان و خليج فارس نيز وجود دارد كه در صورت مساعد بودن شرايط محيطي افزايش جمعيت داده و به زراعت هاي هم جوار محل زيست خود خسارت وارد مي سازند (رفيعي، 1372 و غزوي و جمسي، 1373).

ملخ آسيايي                                                                                   Locusta migratoria L.

                                                                                                  (Acrididae, Orthoptera)

فاز انفرادي اين ملخ در اكثر نقاط ايران وجود دارد و گندم و جو نيز به عنوان ميزبان هاي اين ملخ چند ميزبانه ذكر شده است. اولين گزارش حمله آن به ايران در سال 1325 بوده كه از خاك روسيه به نواحي شمالي ايران حمله كرده است (بهداد، 1375 ). در سال هاي اخير اين ملخ خسارت هاي شديدي به مزارع نيشكر و برنج خوزستان وارد نموده است. زمستان گذراني اين ملخ به صورت تخم است و در شرايط خوزستان تا 3 نسل در سال ايجاد مي كند(خواجه زاده،1381) .

برخي ديگر از ملخ هاي بومي در ايران وجود دارند كه گندم و جو ميزبان آنها ذكر شده است و در برخي
سال ها خسارت هاي قابل توجهي به غلات وارد مي كنند. اسامي علمي مهم ترين آنها به شرح زير مي باشد:

Dociostaurus  crassiusculus (Pantel) (Acrididae, Orthoptera)

Dociostaurus  hauensteini Bolivar (Acrididae, Orthoptera)

Ramburiella turcomana (F.W.) (Acrididae, Orthoptera)

Calliptamus barbarus Costa (Acrididae, Orthoptera)

Calliptamus turanicus (L.) (Acrididae, Orthoptera)

Oediopoda miniata (Pall) (Acrididae, Orthoptera)

Ailopus talassinus (Acrididae, Orthoptera)  

Pyrgodera armata (F.W.) (Acrididae, Orthoptera)

Tettigonia viridissma (L.) (Tettigonidae, Orthoptera)

Decticus albifrons (F) (Tettigonidae, Orthoptera)

شكل 1- مهم ترين ملخ هاي زيان آور غلات

ملخ آسيايي(Locusta migratoria ) (بالا)

ملخ صحرايي(Schistocerca gregaria ) (پائين)

تلفن:۰۹۱۶۱۹۰۰۸۰۴

 ارسال از طریق پست پیشتاز 

تعاريف و اصطلاحات:

برون بر (پريكارپ¹): لايه روئي ميوه پسته كه به آن اگزو كارپ² نيز مي گويند (شكل 1).

ميان بر (مزوكارپ³): لايه گوشتي ميوه پسته را مي گويند (شكل 1).

درون بر (اندوكارپ⁴): پوست استخواني ميوه پسته را مي گويند (شكل 1).

اپي كارپ⁵: به مجموعه لايه روئي ميوه پسته (پريكارپ) و لايه گوشتي ميوه پسته (مزو كارپ) اپي كارپ مي گويند كه در اصطلاح انگليسي هال⁶ ناميده مي شود (شكل 1).

پوشش اطراف مغز⁷: لايه نازك سفيد رنگي كه اطراف مغز پسته را در بر مي گيرد (شكل 1).

مغز ميوه: مغز پسته از دو لپه تشكيل شده كه پوشش نازك سفيد رنگي آنها را در بر مي گيرد (شكل 1).

شكل 1- لايه هاي مختلف در برش عرضي ميوه پسته

Seed Coat -7 Hull    -6Epicarp     -5 Endocarp    -4  Mesocarp   -3Eexocarp     -2Pericarp     -1

پسته خام: به پسته اي گفته مي شود كه پس از برداشت، جداكردن پوست نرم و خشك كردن، هيچ گونه فرآيندي روي آن انجام نشده باشد.  در ايران بيش از 60 رقم مختلف پسته وجود دارد كه از نظر شكل ظاهري به دو گروه كشيده ( بادامي شكل) و كروي( فندقي شكل) تقسيم مي گردند:

1- پسته كشيده (بادامي شكل): در اين گروه معمولاً نسبت طول به عرض بيش از 5/1 برابر است (شكل 2).

2- پسته كروي (فندقي شكل): در اين گروه معمولاً نسبت طول به عرض كمتر از 5/1 برابر است (شكل 3).

شكل2- پسته كشيده (بادامي شكل)        شكل 3- پسته كروي (فندقي شكل)

اندازه: به تعداد پسته در صد گرم يا در 3/28 گرم (يك اونس) اندازه پسته گفته مي شود.

يكنواختي: به يكنواخت بودن پسته از لحاظ رقم و اندازه گفته مي شود.

مواد خارجي: به موادي غير از پسته خوراكي مثل پوست سبز و يا پوست سخت بدون مغز، سنگريزه و غيره كه با چشم غير مسلح قابل مشاهده بوده و به روشهاي مختلف قابل جداسازي باشد، گفته مي شود.

مغز پسته آزاد: به مغز پسته اي گفته مي شود كه از داخل پوست استخواني خارج شده باشد.

ناخندان: به پسته اي گفته مي شود كه پوست سخت آن در جهت درز و برجستگي طولي به طور طبيعي و مكانيكي شكاف برنداشته باشد (شكل 4).

كم خندان: به پسته خنداني گفته مي شود كه فاصله دو لبه پوست سخت آن كمتر از 2 ميلي متر باشد (شكل 5).

خندان: به پسته اي گفته مي شود كه در جهت محور طولي پسته شكاف برداشته باشد (شكل 6).

شكل 4- پسته ناخندان      شكل 5- پسته كم خندان               شكل 6- پسته خندان

پوكي: به حالتي گفته مي شود كه مغز پسته كمتر از 25 درصد وزن پسته را شامل گردد (شكل 7).

نارسي: به حالتي گفته مي شود كه رشد طبيعي مغز پسته در اثر عوامل مختلف كامل نشده و يا كوچك باقي مانده باشد، در اين حالت مغز پسته كمتر از 47 درصد و بيشتر از 25 درصد وزن پسته را شامل مي گردد (شكل 8).

شكل 7- پوكي ميوه پسته                    شكل 8- نارسي در ميوه پسته

آفت زنده: عبارت است از هرگونه موجود زنده در هر يك از مراحل رشد نظير حشرات، كنه ها، قارچها و باكتريها و غيره كه از مغز پسته تغذيه كرده و يا بر روي آن رشد و نمو نموده و باعث آلودگي و كاهش كمي و كيفي آن شود.

آفت زدگي: به علائم ايجاد شده در اثر خسارت آفات گفته مي شود.  اين علائم معمولا'به صورت حفره هاي محل تغذيه حشرات، كنه ها، وجود تنيده ها و فضولات لاروي، پوسته هاي تخم، لارو، شفيره، كپك زدگي،  قارچ زدگي و مانند آن در مغز ميوه پسته قابل ديدن است.

شپشك واوي پسته (Pistaciaspis pistaciae): از حشرات آفت پسته كه از شيره گياهي برگها، شاخه هاي جوان و ميوه هاي پسته تغذيه نموده و موجب وارد آمدن آسيب به درخت و محصول مي گردد (شكل 9).

پسيل معمولي پسته (Agonoscena pistaciae): از حشرات آفت پسته كه به آن شيره خشك نيز مي گويند.  اين حشره از شيره نباتي تغذيه كرده و فعاليت آن موجب ريزش برگ و ميوه درختان مورد حمله مي شود و ميوه هاي باقي مانده بر روي درخت پوك مي گردند. همچنين حمله آفت باعث ريزش جوانه هاي برگ و ميوه سال بعد خواهد گرديد (شكل 10).

 شكل 9- شپشك واوي پسته P. pistaciae         شكل 10- پوره سنين مختلف پسيل پسته A. pistaciae

شب پره هندي (Plodia interpunctella): يكي از آفات انباري پسته است كه از مغز پسته خشك تغذيه نموده و به محصول پسته آسيب وارد مي كند (شكل 11).

شكل 11-  حشره كامل شب پره هندي Plodia interpunctella

شب پره خرنوب ((Apomyelois ceratoniae: يكي از آفات باغي - انباري پسته است كه با تغذيه از مغز پسته به محصول آسيب وارد مي سازد (شكل 12).

شكل 12- حشره كامل شب پره خرنوب  Apomyelois ceratoniae

سنهاي زيان آور پسته: سن هاي زيان آور پسته درمناطق پسته كاري ايران عمدتاً متعلق به خانواده هاي سنهاي بد بو Pentatomidae) (شكل هاي 13 و 14) و سنهاي بذر خوار (Lygaeidae) (شكل 15) بوده و اين حشرات با تغذيه ازميوه پسته از مرحله تشكيل ميوه ها تا مرحله مغز بندي و رسيدن محصول باعث ايجاد خسارت بر روي ميوه مي گردند.  همچنين نقش اين حشرات در انتقال قارچ  Nematospora coryliعامل بيماري ماسوي پسته اثبات شده است (ارشاد و برخورداري، 1352).

ماسوي پسته: اصطلاحي محلي است كه در لهجه محلي استان كرمان از كلمه ماسيدن به معناي ماده چرب، لزج و سفيد رنگ نظير اشك شمع منعقد شده و يا چربي ناشي از ذوب پيه گوسفند پس از سرد شدن و حالت ماسيدن آن گرفته شده است. باغداران پسته استان كرمان و بويژه رفسنجان  اين اصطلاح را براي ميوه پسته خسارت ديده توسط سن هاي پسته (ناقلين قارچ نماتوسپورا  coryli .N) استفاده مي كنند.  در اين بيماري مغز پسته هاي آلوده تغيير شكل مي دهد و ماده سفيد و لزجي بر روي لپه ها تشكيل مي گردد (شكل 16).

شكل 13- سن سبز پسته         شكل 14- سن يك دست سبز پسته  Acrosternum spp

با لكه سفيد در انتهاي سپرچه         

Brachynema spp.

شكل 15- سن قرمز پسته L. panderus

شكل 16- بيماري ماسوي پسته

تندي: به طعم و مزه ناخوشايند ناشي از اكسيداسيون چربيها در مغز پسته گفته مي شود.

طعم غير طبيعي: به بو و مزه غير طبيعي ناشي از نفوذ آلودگي هاي محيطي و شيميايي (نظير نفت، نفتالين، سموم و غيره) در مغز پسته گفته مي شود.

طعم سوختگي: به طعم غير طبيعي كه ممكن است در اثر شرايط نامطلوب فرآوري (درجه حرارت بالا و زمان طولاني) ايجاد گردد، گفته مي شود.

رنگ پوست پسته: رنگ پوست پسته خام عبارت است از رنگ طبيعي پوست سخت كه بر حسب رقم و نوع عمليات بعد از برداشت معمولاً از شيري تا كرم تيره متغير است.  در بعضي از ارقام خطوط دودي رنگي در انتهاي پوست استخواني پسته مشاهده مي گردد كه طبيعي مي باشد.

بد رنگي: به حالتي گفته مي شود كه پوست سخت در 25 درصد سطح كل و يا 50 درصد سطح يك لپه رنگ طبيعي خود را نداشته باشد. (تغيير رنگ به زرد، خاكستري تا سياه رنگ صورت گرفته باشد) (شكل 17).

 بدشكلي: به حالتي گفته مي شود كه پسته شكل عادي خود را نداشته باشد و يا در ناحيه غيرشكاف طولي شكستگي پيدا كرده باشد (شكل 18).

گو: در اصطلاح به پسته اي گفته مي شود كه پوست نرم روئي آن جدا نگرديده و يا بيش از 25 درصد سطح كل پوست سخت را در برگرفته باشد(شكل 19).

]         

   شكل 17- بد رنگي        شكل18- بد شكلي             شكل19- گو

آفلاتوكسين: زهرابه اي (سمي) است كه بوسيله تعدادي از گونه هاي قارچ آسپرژيلوس (مانند فلاووس و پارازيتيكوس) به وجود مي آيد.

باقيمانده سموم: عبارت است از باقيمانده سمومي كه پس از عمليات مبارزه شيميايي با آفات باغي و انباري در محصول پسته مانده باشد.

نياز سرمايي پسته: همانند ساير درختان خزان كننده، پسته نيز جهت رشد مطلوب در بهار نياز به يك دوره سرما در فصل ركود دارد. با توجه به نوع رقم نياز سرمايي پسته از 400 تا 1400 ساعت ذكر شده است.

طبقه بندي پسته: ميوه خشك پسته از نظر اندازه مطابق جدول يك طبقه بندي مي گردد.

جدول 1- طبقه بندي ميوه خشك پسته از نظر اندازه

جدول 2- ويژگي هاي پسته خام

تعاريف و اصطلاحات:

برون بر (پريكارپ¹): لايه روئي ميوه پسته كه به آن اگزو كارپ² نيز مي گويند (شكل 1).

ميان بر (مزوكارپ³): لايه گوشتي ميوه پسته را مي گويند (شكل 1).

درون بر (اندوكارپ⁴): پوست استخواني ميوه پسته را مي گويند (شكل 1).

اپي كارپ⁵: به مجموعه لايه روئي ميوه پسته (پريكارپ) و لايه گوشتي ميوه پسته (مزو كارپ) اپي كارپ مي گويند كه در اصطلاح انگليسي هال⁶ ناميده مي شود (شكل 1).

پوشش اطراف مغز⁷: لايه نازك سفيد رنگي كه اطراف مغز پسته را در بر مي گيرد (شكل 1).

مغز ميوه: مغز پسته از دو لپه تشكيل شده كه پوشش نازك سفيد رنگي آنها را در بر مي گيرد (شكل 1).

شكل 1- لايه هاي مختلف در برش عرضي ميوه پسته

Seed Coat -7 Hull    -6Epicarp     -5 Endocarp    -4  Mesocarp   -3Eexocarp     -2Pericarp     -1

پسته خام: به پسته اي گفته مي شود كه پس از برداشت، جداكردن پوست نرم و خشك كردن، هيچ گونه فرآيندي روي آن انجام نشده باشد.  در ايران بيش از 60 رقم مختلف پسته وجود دارد كه از نظر شكل ظاهري به دو گروه كشيده ( بادامي شكل) و كروي( فندقي شكل) تقسيم مي گردند:

1- پسته كشيده (بادامي شكل): در اين گروه معمولاً نسبت طول به عرض بيش از 5/1 برابر است (شكل 2).

2- پسته كروي (فندقي شكل): در اين گروه معمولاً نسبت طول به عرض كمتر از 5/1 برابر است (شكل 3).

شكل2- پسته كشيده (بادامي شكل)        شكل 3- پسته كروي (فندقي شكل)

اندازه: به تعداد پسته در صد گرم يا در 3/28 گرم (يك اونس) اندازه پسته گفته مي شود.

يكنواختي: به يكنواخت بودن پسته از لحاظ رقم و اندازه گفته مي شود.

مواد خارجي: به موادي غير از پسته خوراكي مثل پوست سبز و يا پوست سخت بدون مغز، سنگريزه و غيره كه با چشم غير مسلح قابل مشاهده بوده و به روشهاي مختلف قابل جداسازي باشد، گفته مي شود.

مغز پسته آزاد: به مغز پسته اي گفته مي شود كه از داخل پوست استخواني خارج شده باشد.

ناخندان: به پسته اي گفته مي شود كه پوست سخت آن در جهت درز و برجستگي طولي به طور طبيعي و مكانيكي شكاف برنداشته باشد (شكل 4).

كم خندان: به پسته خنداني گفته مي شود كه فاصله دو لبه پوست سخت آن كمتر از 2 ميلي متر باشد (شكل 5).

خندان: به پسته اي گفته مي شود كه در جهت محور طولي پسته شكاف برداشته باشد (شكل 6).

شكل 4- پسته ناخندان      شكل 5- پسته كم خندان               شكل 6- پسته خندان

پوكي: به حالتي گفته مي شود كه مغز پسته كمتر از 25 درصد وزن پسته را شامل گردد (شكل 7).

نارسي: به حالتي گفته مي شود كه رشد طبيعي مغز پسته در اثر عوامل مختلف كامل نشده و يا كوچك باقي مانده باشد، در اين حالت مغز پسته كمتر از 47 درصد و بيشتر از 25 درصد وزن پسته را شامل مي گردد (شكل 8).

شكل 7- پوكي ميوه پسته                    شكل 8- نارسي در ميوه پسته

آفت زنده: عبارت است از هرگونه موجود زنده در هر يك از مراحل رشد نظير حشرات، كنه ها، قارچها و باكتريها و غيره كه از مغز پسته تغذيه كرده و يا بر روي آن رشد و نمو نموده و باعث آلودگي و كاهش كمي و كيفي آن شود.

آفت زدگي: به علائم ايجاد شده در اثر خسارت آفات گفته مي شود.  اين علائم معمولا'به صورت حفره هاي محل تغذيه حشرات، كنه ها، وجود تنيده ها و فضولات لاروي، پوسته هاي تخم، لارو، شفيره، كپك زدگي،  قارچ زدگي و مانند آن در مغز ميوه پسته قابل ديدن است.

شپشك واوي پسته (Pistaciaspis pistaciae): از حشرات آفت پسته كه از شيره گياهي برگها، شاخه هاي جوان و ميوه هاي پسته تغذيه نموده و موجب وارد آمدن آسيب به درخت و محصول مي گردد (شكل 9).

پسيل معمولي پسته (Agonoscena pistaciae): از حشرات آفت پسته كه به آن شيره خشك نيز مي گويند.  اين حشره از شيره نباتي تغذيه كرده و فعاليت آن موجب ريزش برگ و ميوه درختان مورد حمله مي شود و ميوه هاي باقي مانده بر روي درخت پوك مي گردند. همچنين حمله آفت باعث ريزش جوانه هاي برگ و ميوه سال بعد خواهد گرديد (شكل 10).

 شكل 9- شپشك واوي پسته P. pistaciae         شكل 10- پوره سنين مختلف پسيل پسته A. pistaciae

شب پره هندي (Plodia interpunctella): يكي از آفات انباري پسته است كه از مغز پسته خشك تغذيه نموده و به محصول پسته آسيب وارد مي كند (شكل 11).

شكل 11-  حشره كامل شب پره هندي Plodia interpunctella

شب پره خرنوب ((Apomyelois ceratoniae: يكي از آفات باغي - انباري پسته است كه با تغذيه از مغز پسته به محصول آسيب وارد مي سازد (شكل 12).

شكل 12- حشره كامل شب پره خرنوب  Apomyelois ceratoniae

سنهاي زيان آور پسته: سن هاي زيان آور پسته درمناطق پسته كاري ايران عمدتاً متعلق به خانواده هاي سنهاي بد بو Pentatomidae) (شكل هاي 13 و 14) و سنهاي بذر خوار (Lygaeidae) (شكل 15) بوده و اين حشرات با تغذيه ازميوه پسته از مرحله تشكيل ميوه ها تا مرحله مغز بندي و رسيدن محصول باعث ايجاد خسارت بر روي ميوه مي گردند.  همچنين نقش اين حشرات در انتقال قارچ  Nematospora coryliعامل بيماري ماسوي پسته اثبات شده است (ارشاد و برخورداري، 1352).

ماسوي پسته: اصطلاحي محلي است كه در لهجه محلي استان كرمان از كلمه ماسيدن به معناي ماده چرب، لزج و سفيد رنگ نظير اشك شمع منعقد شده و يا چربي ناشي از ذوب پيه گوسفند پس از سرد شدن و حالت ماسيدن آن گرفته شده است. باغداران پسته استان كرمان و بويژه رفسنجان  اين اصطلاح را براي ميوه پسته خسارت ديده توسط سن هاي پسته (ناقلين قارچ نماتوسپورا  coryli .N) استفاده مي كنند.  در اين بيماري مغز پسته هاي آلوده تغيير شكل مي دهد و ماده سفيد و لزجي بر روي لپه ها تشكيل مي گردد (شكل 16).

شكل 13- سن سبز پسته         شكل 14- سن يك دست سبز پسته  Acrosternum spp

با لكه سفيد در انتهاي سپرچه         

Brachynema spp.

شكل 15- سن قرمز پسته L. panderus

شكل 16- بيماري ماسوي پسته

تندي: به طعم و مزه ناخوشايند ناشي از اكسيداسيون چربيها در مغز پسته گفته مي شود.

طعم غير طبيعي: به بو و مزه غير طبيعي ناشي از نفوذ آلودگي هاي محيطي و شيميايي (نظير نفت، نفتالين، سموم و غيره) در مغز پسته گفته مي شود.

طعم سوختگي: به طعم غير طبيعي كه ممكن است در اثر شرايط نامطلوب فرآوري (درجه حرارت بالا و زمان طولاني) ايجاد گردد، گفته مي شود.

رنگ پوست پسته: رنگ پوست پسته خام عبارت است از رنگ طبيعي پوست سخت كه بر حسب رقم و نوع عمليات بعد از برداشت معمولاً از شيري تا كرم تيره متغير است.  در بعضي از ارقام خطوط دودي رنگي در انتهاي پوست استخواني پسته مشاهده مي گردد كه طبيعي مي باشد.

بد رنگي: به حالتي گفته مي شود كه پوست سخت در 25 درصد سطح كل و يا 50 درصد سطح يك لپه رنگ طبيعي خود را نداشته باشد. (تغيير رنگ به زرد، خاكستري تا سياه رنگ صورت گرفته باشد) (شكل 17).

 بدشكلي: به حالتي گفته مي شود كه پسته شكل عادي خود را نداشته باشد و يا در ناحيه غيرشكاف طولي شكستگي پيدا كرده باشد (شكل 18).

گو: در اصطلاح به پسته اي گفته مي شود كه پوست نرم روئي آن جدا نگرديده و يا بيش از 25 درصد سطح كل پوست سخت را در برگرفته باشد(شكل 19).

]         

   شكل 17- بد رنگي        شكل18- بد شكلي             شكل19- گو

آفلاتوكسين: زهرابه اي (سمي) است كه بوسيله تعدادي از گونه هاي قارچ آسپرژيلوس (مانند فلاووس و پارازيتيكوس) به وجود مي آيد.

باقيمانده سموم: عبارت است از باقيمانده سمومي كه پس از عمليات مبارزه شيميايي با آفات باغي و انباري در محصول پسته مانده باشد.

نياز سرمايي پسته: همانند ساير درختان خزان كننده، پسته نيز جهت رشد مطلوب در بهار نياز به يك دوره سرما در فصل ركود دارد. با توجه به نوع رقم نياز سرمايي پسته از 400 تا 1400 ساعت ذكر شده است.

طبقه بندي پسته: ميوه خشك پسته از نظر اندازه مطابق جدول يك طبقه بندي مي گردد.

جدول 1- طبقه بندي ميوه خشك پسته از نظر اندازه

جدول 2- ويژگي هاي پسته خام

خاک‌ها مخلوطی از مواد معدنی و آلی می‌باشند که از تجزیه و تخریب سنگ‌ها در نتیجه هوازدگی بوجود می‌آیند که البته نوع و ترکیب خاک‌ها در مناطق مختلف بر حسب شرایط ناحیه فرق می‌کند. مقدار آبی که خاک‌ها می‌توانند بخود جذب کنند. از نظر کشاورزی و همچنین در کارخانه‌های راه‌سازی و ساختمانی دارای اهمیت بسیاری است که البته این مقدار در درجه اول بستگی به اندازه دانه‌های خاک دارد.

هرچه دانه خاک ریزتر باشد، آب بیشتری را به خود جذب می‌کند که این خصوصیت برای کارهای ساختمان‌سازی مناسب نیست. بطور کلی خاک خوب و حد واسط از دانه‌های ریز و درشت تشکیل یافته است. تشکیل خاک‌ها به گذشت زمان ، مقاومت سنگ اولیه یا سنگ مادر ، آب و هوا ، فعالیت موجودات زنده و بالاخره توپوگرافی ناحیه‌ای که خاک در آن تشکیل می‌شود بستگی دارد.

عوامل موثر در تشکیل خاک

• سنگ‌های اولیه یا سنگ مادر :
  کمیت و کیفیت خاک‌های حاصل از سنگ‌های مختلف اعم از سنگهای آذرین ، رسوبی و دگرگونی به کانی‌های تشکیل دهنده سنگ ، آب و هوا و عوامل دیگر بستگی دارد. خاک حاصل از تخریب کامل سیلیکاتهای دارای آلومینیوم و همچنین سنگهای فسفاتی از لحاظ صنعتی و کشاورزی ارزش زیادی دارد. در صورتیکه خاک‌هایی که از تخریب سنگ‌های دارای کانی‌های مقاوم (از قبیل کوارتز و غیره) در اثر تخریب شیمیایی پدید آمده‌اند و غالبا شنی و ماسه‌ای می‌باشند فاقد ارزش کشاورزی می‌باشند.
• ارگانیسم :
  تمایز انواع خاک‌ها از نقطه نظر کشاورزی به نوع و مقدار مواد آلی (ازت و کربن) موجود در آن بستگی دارد. نیتروژن موجود در اتمسفر بطور مستقیم قابل استفاده برای گیاهان نمی‌باشد. بلکه ترکیبات نیتروژن‌دار لازم برای رشد گیاهان باید به شکل قابل حل در خاک وجود داشته باشد که این عمل در خاک‌ها بوسیله برخی از گیاهان و باکتری‌ها انجام می‌شود. خاک‌ها معمولا دارای یک نوع مواد آلی کربن‌دار تیره رنگی هستند که هوموس نامیده می‌شوند و از بقایای گیاهان بوجود می‌آید.
• زمان :
  هر قدر مدت عمل تخریب کانی‌ها و سنگ‌ها بیشتر باشد عمل تخریب فیزیکی و شیمیایی کاملتر انجام می‌گیرد. زمان تخریب کامل بسته به نوع سنگ ، ساخت و بافت سنگ‌ها و نیز ترکیب و خاصیت تورق کانی‌ها متفاوت می‌باشد ولی بطور کلی سنگهای رسوبی خیلی زودتر تجزیه شده و به خاک تبدیل می‌شوند، در صورتیکه سنگهای آذرین مدت زمان بیشتری لازم دارند تا تجزیه کامل در آنها صورت گرفته و به خاک تبدیل گردند.
• آب و هوا :
  وفور آب‌های نفوذی و عوامل آب و هوا از قبیل حرارت ، رطوبت و غیره در کیفیت خاک‌ها اثر بسزایی دارند. جریان آبهای جاری بخصوص در زمین‌های شیب‌دار موجب شستشوی خاک‌ها می‌شوند و با تکرار این عمل مقدار مواد معدنی و آلی بتدریج تقلیل می‌یابد. اثر تخریبی اتمسفر همانطور که قبلا بیان گردید روی برخی از کانی‌ها موثر و عمیق می‌باشد و هر قدر رطوبت همراه با حرارت زیادتر باشد شدت تخریب نیز بیشتر می‌گردد.

• توپوگرافی محل تشکیل خاک :
  اگر محلی که خاک‌ها تشکیل می‌شوند دارای شیب تند باشد در نتیجه مواد تخریب شده ممکن است بوسیله آبهای جاری و یا عامل دیگری خیلی زود بسادگی از محل خود بجای دیگری حمل گردند و یا شستشو بوسیله آبهای جاری و یا عامل دیگری خیلی زود بسادگی از محل خود بجای دیگری حمل گردند و یا شستشو بوسیله آبهای جاری باعث تقلیل مواد معدنی و آلی خاک‌ها شود در نتیجه این منطقه خاک‌های خوب تشکیل نخواهند شد. ولی برعکس در محل‌های صاف و مسطح که مواد تخریب شده بسادگی نمی‌توانند به جای دیگری حمل شوند فرصت کافی وجود داشته و فعل و انفعالات بصورت کامل انجام می‌پذیرد.

مواد تشکیل دهنده خاک‌ها

موادی که خاک‌ها را تشکیل می‌دهند به چهار قسمت تقسیم می‌شوند :

• مواد سخت : مواد سخت را ترکیبات معدنی تشکیل می‌دهند ولی ممکن است دارای مقداری مواد آلی نیز باشند. البته این ترکیبات معدنی از تخریب سنگ‌های اولیه یا سنگ مادر حاصل شده‌اند که گاهی اوقات همراه با مواد تازه کلوئیدی و نمک‌ها می‌باشند.
• موجودات زنده در خاک‌ها : تغییراتی که در خاک‌ها انجام می‌پذیرد بوسیله موجودات زنده در خاک انجام می‌گیرد. قبل از همه ریشه گیاهان ، باکتری‌ها ، قارچها ، کرم‌ها و بالاخره حلزون‌ها در این تغییرات شرکت دارند.
• آب موجود در خاک‌ها : آبی که در خاک وجود دارد حمل مواد حل‌شده را به عهده دارد که البته این مواد حمل شده برای رشد و نمو گیاهان به مصرف می‌رسد. آب موجود در خاک‌ها از باران و آبهای نفوذی ، آب جذب شده و بالاخره آبهای زیرزمینی تشکیل شده که در مواقع خشکی از محل خود خارج شده و بمصرف می‌رسد.
• هوای موجود در خاک : هوا همراه با آب در خوه‌های خاک‌ها وجود دارد که البته این هوا از ضروریات رشد و نمو گیاهان و ادامه حیات حیوانات می‌باشد. مقدار اکسیژنی که در این هوا وجود دارد از دی اکسید کربن کمتر است و این بدان علت است که ریشه گیاهان برای رشد و نمو اکسیژن مصرف کرده و دی اکسید کربن پس می‌دهند.

تقسیم‌بندی خاک‌ها از لحاظ سنگ‌های تشکیل دهنده

بر حسب دانه‌های تشکیل دهنده خاک و هم‌چنین شرایط میزالوژی و پتروگرافی زمین خاک‌های مختلفی وجود دارد که عبارتند از :

• خاک رسی : ذرات رس (Clay) دارای قطری کوچکتر از 0.002 میلی‌متر می‌باشند و در حدود 50% خاک را تشکیل می‌دهند.

خاک‌های رسی چون دارای دانه‌های بسیار ریزی هستند به خاک سرد معروفند و در مقابل رشد گیاهان مقاومت نشان داده و رشد آنها را محدود می‌کنند.

• خاک‌های سیلتی :
  50% این نوع خاک‌ها را ذرات سلیت تشکیل داده است که دارای قطری بین 0.05 تا 0.002 میلی‌متر می‌باشند و بر حسب اینکه ناخالصی مثل ماسه ، رس و غیره بهمراه دارند به نام خاک‌های سیلتی ماسه‌ای و یا سیلتی رسی معروفند.
• خاک‌های ماسه‌ای :
  این خاک‌ها از 75% ماسه تشکیل شده‌اند. قطر دانه‌ها از 0.06 تا 2 میلیمتر است و بر حسب اندازه دانه‌های ماسه به خاک‌های ماسه‌ای درشت ، متوسط و ریز تقسیم می‌گردند. مقدار کمی رس خاصیت خاک‌های ماسه‌ای را تغییر می‌دهد و این نع خاک آب را بیشتر در خود جذب می‌کند تا خاک‌های ماسه‌ای که فاقد رس هستند.
• خاک‌های اسکلتی :
  خاکهای اسکلتی به خاکهایی اطلاق می‌گردد ک در حدود 75% آن را دانه‌هایی بزرگتر از 2 میلی‌متر از قبیل قلوه سنگ ، دیگ و شن تشکیل می‌دهند. این خاک‌ها ، آب را به مقدار زیاد از خود عبور می‌دهند و لذا همیشه خشک می‌باشند.

نیم‌رخ عمومی خاک‌ها

نیم‌رخ خاک‌ها معمولا از 3 افق A,B,C تشکیل شده است.

• افق A : که به نام خاک بالایی نامیده می‌شود، فوقاتی‌ترین منطقه خاک است و این همان افقی است که رشد و نمو گیاهان در آن نفوذ می‌کنند. این افق از مواد خاکی نرم (رس) که غنی از مواد آلی و موجودات زنده میکروسکوپی است تشکیل یافته است که وجود این مواد آلی باعث رنگ خاکستری تا سیاه این افق می‌گردد. البته این زمین غالبا برای کشاورزی مناسب می‌باشند. اکسیدهای آهن و همچنین بعضی از مواد محلول ممکن است از این منطقه به افق B برده شوند و در آنجا رسوب کنند.

• افق B : قشر بین افق A و C را یک قشر دیگر تشکیل می‌دهد که به نام افق B یا خاک میانی نامیده می‌گردد. در این افق عمل تخریب و تجزیه به مراتب بیشتر از افق C پیشرفت و اثر کرده است و از کانی‌های سنگ مادر فقط آن دسته دیده می‌شوند. که بسیار مقاومند (مثل کوارتز) ولی سایر کانی‌ها به شدت تجزیه شده‌اند. این افق معمولا از مواد رسی ، ماسه و شن‌های ریز و درشت و گاه مقادیر کمی بقایای نباتی تشکیل شده است. در این افق علاوه بر مواد رسی ، در آب و هوای مرطوب ، اکسیدهای آهن و همچنین مواد محلول‌تر که بوسیله آب‌های نفوذی از افق A به آنجا آورده شده‌اند دیده می‌شوند.
• افق C : که به آن خاک زیرین نیز گفته می‌شود، افقی است که مواد سنگی به میزان خیلی کم تخریب و تجزیه شده‌اند و در نتیجه سنگ‌های اولیه زیاد تغییر نکرده بلکه بصورت قطعات خرد شده می‌باشند. زیر این منطقه سنگ‌های تخریب نشده یعنی سنگ اولیه قرار دارد که هیچگونه تخریب و یا تجزیه‌ای در آن صورت نگرفته است.

مباحث مرتبط با عنوان

·         انواع خاک

·         نحوه تشکیل خاک

·         تجزیه و تخریب سنگ

·         نحوه تشکیل خاک

·         نحوه تشکیل خاک

·         خاک سیلتی

·         خاک‌ ماسه‌ای

·         خاک رس

·         خاک‌ اسکلتی

·         سنگ شناسی

·         مکانیک خاک

·         ماسه

·         مواد معدنی

·         مواد آلی

ایذه  

 ای شهر هزاره های تاریخ

ای دشت پر از شکوفه و گل

من هر چه که دارم از تو دارم

ای لهجه ی دل فریب بلبل

ای شور شگفت چشمه و گل

ای خشم زلال آبشاران

سر چشمه ی جان فزای" ریواس"

ای جلوه ی رود و چشمه ساران

ارامش شیرهای خفته

آرام من ای شگفت سامان

منظومه ی سربلند تاریخ

مجموعه ی بی بدیل" آنزان"

ای شور شبانه های مهتاب

"باوینه "  رخ  " چویل"  مضمون

ای دشت  شگفت  باستانی

در گرد و غبار و خاک  مدفون

جاری شده درطنین "کارون "

ای هرچه شکوه شاعرانه

گلبانک بلند سربلندی

مستوجب هرچه عاشقانه !

ای مشک ختن تنفس تو

از نافه آهوانه "ایزج "

ای شهرمن ای دیار خاموش

ای غربت جاودانه "ایذج"

ای شهرترانه های جاوید

آورد شکوه صد "اتابک"

تاریخ وتمام اعتبارش

خفته است به صخره های" الهک"

بر کله نهاده تاجی از برف

مانند عروس در دل دشت

ساییده سری به آسمان ها

با هیمنه ی غرور "منگشت"

اقلیم حماسه خیز ایذه

ای فر و شکوه باستانی

ای شوکت با شکوه عیلام

ای منزلت رفیع هانی

ای بغض شگفت مایه ی من

اندوه کتیبه های خاموش

اسطوره ی جاودانه ی مهر

نامت نشود زجان فراموش.

نويسنده رضا

پرتقال و حفظ سلامتي

سالومه آرمين

پرتقال از خانوادة Rutaceae بوده و به انگليسي Orange ناميده مي شود. منشأ آن را از چين و آسياي جنوب شرقي مي دانند و اين ميوه در طب سنتي چيني كاربردهاي فراواني داشته است. هم اكنون به طور وسيعي در سراسر دنيا پرورش داده مي شود و مشهورترين مركبات است.

درختان يا درختچه هاي هميشه سبزي كه مركبات بر روي آنها رشد مي كنند، مي توانند به 10 متر يا بيشتر هم برسند. مركبات به لحاظ اينكه سرشار از «ويتامين ث» هستند معروف مي باشند. دانشمندان كشف كرده اند كه اين ميوه ها همچنين از انواع وسيعي از مواد مغذي گياهي و انواع مختلف فيبر غذايي برخوردار هستند.

مشخصات

پرتقال درختي است يا به عبارت بهتر درخت كوچكي است داراي برگ هاي سبز، گل ها و ميوة آن معطر و گل هاي آن به رنگ سفيد و ميوة آن متوسط (در برخي ارقام درشت)، پوست آن نارنجي كمي ناصاف و گوشت آن شيرين و يا ترش و بسته به انواع مختلف داراي رنگ زرد، زرد تيره و قرمز مي باشد.

درخت پرتقال و به طور كلي مركبات، درجة حرارت پايين را تحمل نمي كنند و بايد در مناطق نيمه حاره اي و در آب و هواي مديترانه اي با زمستان هاي نسبتا گرم كاشته شوند. درجة حرارت كمتر از 4 تا 5 درجه سانتي گراد در مدت طولاني به آنها صدمه مي زند.

در مناطق شمال ايران و همچنين در جنوب ايران كاشته مي شود. ارقام مختلف پرتقال را با پيوند شكمي روي پايه هاي نارنج كه از بذر حاصل شده باشند، به دست مي آورند. در برخي موارد براي به دست آوردن ارقام جديد با كاشتن بذر پرتقال نيز براي تكثير آن استفاده مي شود. نهال هاي بذري خيلي دير بارور مي شوند، ولي پوست ميوة آنها نازك تر و طعم آنها نيز شيرين تر مي شود.

مواد مغذي پرتقال

علاوه بر محتواي بالاي «ويتامين ث»، پرتقال تأمين كنندة يك سري مواد مغذي گياهي حفاظت كننده و آنتي اكسيدان شامل آلفا و بتاكاروتن، لوتئين و بتاكه پيتوزانتين مي باشد.

مواد مغذي اصلي پرتقال به شرح زير است:

مواد مغذي اصلي پرتقال (در 100 گرم خام)

انرژي (كالري) 37

ويتامين ث (ميلي گرم) 54

فيبر (گرم) 2

فولات (ميكروگرم) 31

آهن (ميلي گرم) 4/0

پتاسيم (ميلي گرم) 150

كربوهيدرات (گرم) 9

فروكتوز (گرم) 2

چربي (ميلي گرم) 1/0

كاروتن (ميكروگرم) 28

مس (ميلي گرم) 04/0

كلسيم (ميلي گرم) 47

پروتئين (گرم) 1

فسفر (ميلي گرم) 20

سديم (ميلي گرم) 1

ويتامين ب 1 (ميلي گرم) 1/0

ويتامين ب 2 (ميلي گرم) 04/0

نياسين (ميلي گرم) 4/0

منيزيوم (ميلي گرم) 12

منگنز (ميلي گرم) 05/0

آب پرتقال

اين آبميوه را مي توان به طور تازه و يا به صورت بسته بندي شده و فرآيند شده مصرف نمود. يك ليوان معمولي آب پرتقال تازه، تأمين كننده 800 ميلي گرم «ويتامين ث»‌ و 400 ميلي گرم فولات مي باشد. به هنگام مصرف مداوم روزانة ميوه و سبزيجات، يك ليوان آب پرتقال به عنوان يك «واحد»‌ ميوه محسوب مي گردد.

خواص و كاربرد پرتقال

مصارف سنتي: پوست و آب پرتقال تقويت كنندة معده، ضد نفخ، محافظت كننده از بروز عوارض كمبود «ويتامين ث» و ادرارآور مي باشد. مصرف جوشاندة پوست آن براي آرام كردن سرفه، رفع سرماخوردگي و سوء هاضمه مفيد مي باشد. پوست آن به عنوان مرهم براي اگزما و ناراحتي هاي پوستي مفيد است. جوشاندة برگ هاي پرتقال مانند ساير مركبات براي شستشوي ورم ها و كاهش درد آنها نافع است. پرتقال به طور كلي ضد اسپاسم و آرام بخش است.

اسانس پرتقال اثر ضد عفوني كننده دارد و از پوست آن گرفته مي شود، اما چون خيلي زود فاسد مي شود، هميشه بايد تازه مصرف شود و اگر نگهداري شود براي مدت كم، در جاي تاريك و خنك بايد گذاشته شود.

در هند معتقدند كه ميوة پرتقال خون را تصفيه مي كند و تشنگي را فرو مي نشاند و اشتها مي آورد. آب پرتقال براي رفع ناراحتي هاي صفراوي و اسهال هاي صفراوي نافع است. در چين تخم پرتقال را له كرده و شب روي پوست صورت مي گذارند و معتقدند كه براي برطرف نمودن چين و چروك صورت نافع است. برگ پرتقال در هند و چين به عنوان مسكن و در فيليپين در موارد هيستري و سكسكه كاربرد دارد. دم كردة گل ها و شكوفة آن در موارد آشفتگي و دل به هم خوردگي مفيد و مسكن و آرام بخش است و سوء هاضمه را رفع مي كند.

در طب چيني پرتقال به طور منظم تحريك دستگاه گوارش و درمان يبوست به كار مي رود. آنها معتقدند كه پرتقال در مقابله با اسهال خوني، سوء هاضمه و تشكيل بيش از حد مخاط مفيد است. در موارد استرس و بي خوابي براي آرام كردن اعصاب پرتقال داده مي شود. از ديرباز پرتقال را براي توانايي آن در مبارزه عليه اسكوروي (كمبود ويتامين ث) و حفظ استحكام لثه ها مي شناخته اند.

مصرف پرتقال سبب قليايي نمودن خون شده و اعمال عضلات را تسهيل مي كند. به علاوه بدن را در برابر ابتلا به انواع عفونت حفظ مي كند. عصارة پرتقال گاهي در كيك سازي مورد استفاده قرار مي گيرد.

فوايد كليدي پرتقال

* به مبارزه عليه بيماري هاي قلبي كمك مي كند.

* در افراد سيگاري، به حفظ مقدار «ويتامين ث» بدن كمك مي كند.

* با سرماخوردگي مقابله مي كند.

* نقش حفاظتي در برابر مبتلا به سرطان دارد.

چه مقدار مصرف كنيم؟

يك پرتقال متوسط به وزن 160 گرم، 25 درصد دريافت توصيه شدة روزانة بزرگسالان براي فولات (از جمله ويتامين هاي گروه B ) و بيش از دو برابر نياز به دريافت «ويتامين ث»‌ را تأمين مي كند.

انتخاب و نگهداري

- انواعي از پرتقال را كه داراي پوست نازك بوده و نسبت به اندازه شان، سنگين هستند، انتخاب كنيد.

- پرتقالي را كه داراي قسمت هاي نرم است، انتخاب نكنيد چون نشانگر خرابي آن است.

- در صورتي كه پوست آن شل و چروك خورده باشد، نشانگر ماندگي ميوه است.

نحوة مصرف

- ترجيحا ميوه را به صورت تازه مصرف كنيد.

- به سالاد ميوه يا سبزيجات، پرتقال اضافه كنيد.

- در كنار انواع غذاهاي گوشتي، به منظور افزايش جذب آهن غذا، از پرتقال يا آب آن استفاده كنيد. خصوصا افزودن آب پرتقال به مرغ آب پز بسيار طعم خوبي به غذا خواهد داد.

- داخل كيك، ميلك شيك (مخلوط با شير) و انواع شربت از پرتقال استفاده كنيد. به علاوه از آن در تهيه مارمالاد مي توانيد استفاده نماييد.

خواص ويژه

* تخريب كلسترول: مطالعه بر روي جوامع در سراسر دنيا نشان داده است كه رژيم هاي غذايي سرشار از ويتامين C، به حفاظت در برابر بيماريهاي قلبي كمك مي كند. ويتامين مشابه همراه ويتاميني از LDL در برابر تخريب اكسيداتيو توسط راديكال هاي آزاد كه مواد سرطان زايي هستند، حفاظت مي كند. LDL تخريب شده سبب انسداد شريان ها و ابتلا به بيماري هاي قلبي مي گردد.

* كمبود ويتامين ث: مقدار توصيه شدة دريافت روزانة «ويتامين ث»، 40 ميلي گرم مي باشد. متخصصان تغذيه كه توصيه به دريافت «مطلوب تغذيه اي»‌ دارند، دريافت 400 ميلي گرم براي افراد بين 25 تا 50 سال و 800 ميلي گرم براي افراد بالاي 50 سال را دارند. پرتقال و آب آن نقش مفيدي در تأمين اين نيازمندي هاي روزانة «ويتامين ث» ايفا مي كنند.

* سرماخوردگي: دريافت كافي «ويتامين ث»‌ به كاهش شدت علايم سرماخوردگي و طول مدت آن كمك مي كند.

* سرطان: پرتقال و‌ آب آن سرشار از مادة مغذي گياهي هسپريتين هستند. در تحقيقات آزمايشگاهي، عصارة هيسپريتين سبب مهار رشد سلول هاي سرطاني سينه و تشكيل تومور گشته است. هسپريدين (يكي از انواع هسپريتين) به پيشگيري از بروز سرطان حفرة دهاني كمك مي كند. پوست پرتقال داراي مواد مغذي گياهي به نام نوبيلتين و تنجرتين است كه سبب متوقف كردن حملات سلول هاي سرطاني مي شود. آب پرتقال سرشار از مادة مغذي گياهي ليمونوئيد است كه آن هم داراي خواص ضد سرطاني مي باشد.

همچنين تحقيقات نشان داده است افرادي كه به طور منظم از مركبات استفاده مي كنند، تا 60 درصد كمتر به سرطان معده مبتلا مي شوند. احتمالا «ويتامين ث» در مركبات سبب مهار تشكيل مواد سرطان زا در معده مي شود. در يك تحقيق به منظور مقايسة ميزان ابتلا به سرطان در اشخاصي كه خيلي فراوان پرتقال مي خورند با اشخاصي كه خيلي كم مصرف مي كنند، مشخص شده است كه خطر ابتلا به سرطان ناي در افراد گروه اول 50 درصد كمتر از افراد گروه دوم است.

«ويتامين ث»‌ به پيشگيري از گاستريت (نوعي التهاب لايه هاي پوششي ديوارة معده) كه خود عاملي براي تشكيل سلول هاي سرطاني در معده است، كمك مي كند.

فيبر مركبات از نوع نامحلول است. بنابراين به افزايش حجم مدفوع و سرعت بخشيدن به حركت آن در دستگاه گوارش كمك مي كند. به اين ترتيب يكي از روش هاي پيشگيري از ابتلا به سرطان رودة بزرگ، مصرف منظم و فراوان انواع مركبات است.

بسته نشدن لولة عصبي در جنين: پرتقال داراي فولات است كه به همراه قرص هاي اسيد فوليك به پيشگيري از بروز اسپينا بيفيدا (بسته نشدن لولة عصبي) در جنين كمك مي كند. لذا به مادران باردار مصرف منابع اسيدفوليك از جمله پرتقال توصيه مي شود.

آب مرواريد: عدسي هاي چشم انسان به طور طبيعي حاوي مقادير بالايي از «ويتامين ث»‌ مي باشد. افرادي كه كمتر ا ز 125 ميلي گرم «ويتامين ث»‌ در روز مصرف مي كنند، 4 برابر بيشتر با خطر ابتلا به آب مرواريد، در مقايسه با افرادي كه بيش از 500 ميلي گرم در روز مصرف دارند، مواجه مي باشند. بنابراين مصرف مركبات به حفاظت از عدسي ها در برابر آب مرواريد كمك مي كند.

كم خوني: «ويتامين ث»‌ به افزايش جذب آهن در رژيم غذايي كمك مي كند. خصوصا در افراد گياهخوار افزايش مصرف غذاهاي غني از «ويتامين ث»‌ از قبيل مركبات، براي كاهش خطر ابتلا به كمبود آهن كه سبب كم خوني مي شود ضروري است.

پرتقال به طور خاص به دليل دارا بودن فولات براي پيشگيري از كم خوني ناشي از كمبود اسيد فوليك مفيد مي باشد.

نويسنده : رضا اژدر  

·         نويسنده : رضا اژدر دانش آموز رشته کشاورزی

             تلفن:۰۹۱۶۱۹۰۰۸۰۴